คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล

ศ. ดร. สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี ทรงบรรยายวิชา “ความรู้พื้นฐานทางพิษวิทยา”

เมื่อวันที่ 31 มีนาคม 2553 เวลา 10.00 น. ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี เสด็จไปยังคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล ทรงบรรยายวิชา “ความรู้พื้นฐานทางพิษวิทยา” (Basic Principle of Toxicology) แก่นักศึกษาแพทย์คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ชั้นปีที่ 4 โดยมีใจความดังนี้การแบ่งจำแนกประเภทของสารพิษ (toxin) ตามหลักการต่างๆ เช่น อวัยวะที่เกิดพิษ แหล่งที่มา ผลที่เกิดขึ้น ลักษณะทางกายภาพ ความรุนแรงในการเกิดพิษ ฯลฯ ตลอดจนปัจจัยที่มีผลต่อการเกิดพิษของสารเคมี ซึ่งแบ่งเป็น 3 หัวข้อใหญ่ ได้แก่

1. คุณสมบัติทางเคมีและฟิสิกส์ของสารพิษ เช่น ขนาดโมเลกุล การละลาย การขจัดสารออกจากร่างกาย

2. การรับสารเข้าสู่ร่างกายโดยทางต่างๆ เช่น ทางปาก ทางผิวหนัง ทางการหายใจ ปริมาณสารและอัตราที่สารเข้าสู่ร่างกาย รวมถึงช่วงเวลาที่ได้รับสารด้วย

3. ความแตกต่างของผู้ที่ได้รับสารพิษ เช่น พันธุกรรม อายุ เพศ สภาวะทางร่างกายและโภชนาการ รวมทั้งสภาพแวดล้อมอื่นๆ ซึ่งมีผลต่อการเกิดพิษได้มากน้อยแตกต่างกัน

ในการบรรยายครั้งนี้ได้ทรงยกตัวอย่างของการเกิดพิษที่พบบ่อย เช่น มอร์ฟีน ใช้เป็นยาแก้ปวดในคน แต่ทำให้เกิดอาการชักในแมว สารไซเคซิน (cycasin) จากต้นปรงทำให้เกิดพิษเมื่อเข้าสู่ร่างกายโดยการกินเท่านั้น ส่วนยาฆ่าแมลงจำพวกออร์กาโนฟอสเฟต (organophosphates) ทำให้เกิดพิษได้ ไม่ว่าจะได้รับ เข้าสู่ร่างกายทางใดก็ตาม สาร DMN ทำให้เกิดมะเร็งตับถ้าได้รับปริมาณน้อยๆ ต่อเนื่องเป็นเวลานาน แต่ถ้าได้รับในปริมาณสูง ระยะเวลาสั้นๆ จะทำให้เกิดมะเร็งไต เป็นต้น

ความรู้พื้นฐานทางพิษวิทยาที่นักศึกษาแพทย์ศิริราชได้รับจาก “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ครั้งนี้ จะเป็นพื้นฐานอันดียิ่งต่อการศึกษาหลักสูตรแพทยศาสตรบัณฑิต และเป็นแนวทางในการวินิจฉัยและดูแลรักษาผู้ป่วยที่ได้รับสารพิษต่อไป

และเมื่อวันที่ 2 เมษายน 2553 เวลา 10.00 น. ศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี เสด็จไปยังคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล ทรงบรรยายเรื่องพิษวิทยา (ตอนที่ 2) ในหัวข้อ “หลักการในการรักษาผู้ป่วยที่ได้รับสารพิษ” แก่นักศึกษาแพทย์คณะแพทย ศาสตร์ศิริราชพยาบาล ชั้นปีที่ 4 ณ ห้องบรรยายเฉลิม พรมมาส ตึกอดุลยเดชวิกรม ชั้น 3 รพ. ศิริราช โดยมีใจความดังนี้

ในช่วงแรกทรงบรรยายถึงการเกิดพิษโดยอุบัติเหตุและการฆ่าตัวตายมักเกิดจากการรับประทานเข้าไป แต่การเกิดพิษทางอุตสาหกรรมจะเกิดจากการสูดดมทางลมหายใจและการสัมผัสทางผิวหนัง

ต่อมาทรงบรรยายถึงหลักการทั่วไปในการพิจารณาของการได้รับสารพิษ ซึ่งประกอบด้วย การประเมินทางคลินิกอย่างรอบคอบและระมัดระวัง ให้การดูแลรักษาตามอาการ เช่น ระดับความรู้สึกตัว สัญญาณชีพ ระบบประสาทกลาง รวมถึงการส่งเลือด ปัสสาวะ สิ่งที่อาเจียนหรือล้างท้องออกมาไปตรวจสอบทางพิษวิทยา ซึ่งช่วยบอกชนิดของสารพิษได้และเป็นประโยชน์ในการดูแลรักษา นอกจากนี้แพทย์ผู้ให้การรักษาต้องมีความรู้เป็นอย่างดีเกี่ยวกับพิษจลนศาสตร์ (Toxicokinetics) ซึ่งอาศัยหลักการพื้นฐานทางเภสัชจลนศาสตร์ (Pharmacokinetics) ในการคำนวณค่าครึ่งชีวิตและลักษณะการขจัดยาหรือสารพิษออกจากร่างกาย

ในช่วงท้าย ทรงสรุปวิธีการรักษาเมื่อผู้ป่วยได้รับสารพิษ ซึ่งแบ่งออกเป็นหลายวิธี เช่น การทำให้เจือจางโดยดื่มน้ำมากๆ การทำให้อาเจียน การล้างท้อง การใช้ยาระบาย การให้สารเพื่อลดการดูดซึม การฟอกเลือด การให้ยาถอนพิษจำเพาะ (specific antidote) สำหรับยาหรือสารพิษแต่ละชนิด ฯลฯ

ความรู้ทางพิษวิทยาที่นักศึกษาแพทย์ศิริราชได้รับจาก “ทูลกระหม่อมอาจารย์” ในครั้งนี้ จะเป็นพื้นฐานอันสำคัญยิ่งต่อการดูแลรักษาผู้ป่วยที่ได้รับสารพิษในเวชปฏิบัติต่อไป