โรคปลอกประสาทอักเสบของระบบประสาทส่วนกลางชนิดเอ็มเอส ตอนที่ 1 (Multiple Sclerosis)

อ.พญ.จิราพร จิตประไพกุลศาล
รศ.พญ.นาราพร ประยูรวิวัฒน์

ภาควิชาอายุรศาสตร์
Faculty of Medicine Siriraj Hospital
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล

         โรคปลอกประสาทอักเสบ (demyelinating disease) ของระบบประสาทส่วนกลาง เป็นโรคที่มีการอักเสบของปลอกประสาทที่หุ้มเส้นประสาทในส่วนของ สมอง เส้นประสาทตา และไขสันหลัง  โดยปลอกประสาทมีหน้าที่สำคัญในการนำกระแสประสาท ซึ่งเมื่อมีการอักเสบของปลอกประสาทส่งผลให้การนำกระแสประสาทของอวัยวะนั้นผิดปกติ  ทำให้เกิดอาการ อาการแสดงของโรค เช่น เส้นประสาทตาอักเสบทำให้มีอาการตามัว มองไม่ชัด หรือ ไขสันหลังอักเสบ ทำให้มีอาการขาสองข้างอ่อนแรง เป็นต้น 

         โรคปลอกประสาทอักเสบของระบบประสาทส่วนกลาง ชนิดที่พบบ่อยมี 2 โรค ได้แก่ มัลติเพิลสเคอโรสิสหรือเอ็มเอส (multiple sclerosis หรือ MS) และนิวโรมัยอิลัยติสออฟติกาหรือเอ็นเอ็มโอ (neuromyelitis optica หรือ NMO) ชื่อเรียกเฉพาะในภาษาไทยของโรคมัลติเพิลสเคลอโรสิส คือ โรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง  จึงขอเรียกโดยย่อว่า โรคเอ็มเอสและโรคเอ็นเอ็มโอ ทั้งสองโรคมีลักษณะอาการและอาการแสดงคล้ายกัน แต่มีความแตกต่างกัน ในส่วนของสาเหตุ กลไกการเกิดโรค รวมถึงการรักษา ซึ่งในปัจจุบันทั้งสองโรคสามารถรักษาได้แต่ไม่หายขาด จึงควรวินิจฉัยแยกโรคให้ถูกต้อง เพื่อการรักษาในระยะยาว  บทความนี้จะขอกล่าวถึงโรคปลอกประสาทอักเสบชนิดเอ็มเอส

โรคปลอกประสาทอักเสบชนิดเอ็มเอส

         ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุการเกิดโรคที่ชัดเจน แต่ปัจจัยที่อาจมีส่วนทำให้เกิดโรค ได้แก่ กรรมพันธุ์ ชนชาติ (คนไทยพบน้อย) เชื้อไวรัสบางชนิด (เชื้ออีบีวี) ระดับวิตามินดีในเลือดต่ำ การสูบบุหรี่ เป็นต้น โรคนี้มักเกิดในผู้หญิงมากกว่าผู้ชาย พบบ่อยในวัยเจริญพันธุ์ อายุเฉลี่ย 20-40 ปี

         กลไกการเกิดโรค เกิดจากเม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟไชต์ ซึ่งอยู่ภายในต่อมน้ำเหลืองได้รับการกระตุ้นจากสารบางชนิดและมีกลไกกระตุ้นให้เม็ดเลือดขาวลิมโฟไซต์ออกจากต่อมน้ำเหลืองผ่านเข้าไปในระบบประสาทส่วนกลาง ซึ่งได้แก่ เส้นประสาทตา สมองและไขสันหลัง เกิดการทำลายปลอกประสาทหรือปลอกมัยอิลินที่หุ้มอยู่รอบเส้นประสาท ซึ่งปลอกประสาทมีหน้าที่ในการส่งต่อกระแสประสาทให้เป็นไปอย่างรวดเร็ว เมื่อเกิดการอักเสบและทำลายปลอกประสาท ส่งผลให้การนำกระแสประสาททำได้ช้าลง เกิดเป็นอาการผิดปกติต่าง ๆ โดยผู้ป่วยอาจมีอาการอย่างใดอย่างหนึ่งหรือหลายอาการพร้อมกันได้

         เมื่อการอักเสบลดลง ร่างกายมีกลไกการซ่อมแซมปลอกประสาทที่ถูกทำลาย ทำให้นำกระแสประสาทได้ดีขึ้น ส่งผลให้มีการฟื้นฟูสภาพของอาการผิดปกติ ทั้งนี้การซ่อมแซมอาจทำได้เพียงบางส่วนหรือเกิดได้อย่างสมบูรณ์ก็ได้

อาการและอาการแสดง

         เส้นประสาทตาอักเสบ ทำให้มีอาการตามัวลงอย่างเฉียบพลันในเวลาเป็นวันถึงหลายสัปดาห์ ความรุนแรงเป็นได้ตั้งแต่อาการตามัวเพียงเล็กน้อยจนถึงตาบอดมืดสนิท อาการตามัวมักเป็นตาข้างเดียวและภาพที่มองไม่ชัดมักเริ่มจากบริเวณตรงกลางของลานสายตา อาการอื่นที่พบร่วม ได้แก่ กลอกตาแล้วเจ็บภายในเบ้าตา

         ไขสันหลังอักเสบ ผู้ป่วยมีอาการผิดปกติได้หลายลักษณะ ได้แก่ อาการชาบริเวณแขน ขา ลำตัว กล้ามเนื้อแขนหรือขาอ่อนแรง การควบคุมขับถ่ายอุจจาระปัสสาวะผิดปกติ อาจเป็นเบ่งปัสสาวะอุจจาระไม่ออกหรือถ่ายราด กลั้นไม่อยู่   

         ปลอกประสาทในสมองอักเสบ ผู้ป่วยมีอาการผิดปกติได้หลายลักษณะ ได้แก่ อาการเห็นภาพซ้อน เดินเซ แขนขาอ่อนแรงครึ่งซีก ชาครึ่งซีก เป็นต้น

         อาการเกร็งกล้ามเนื้อของแขนหรือขาเป็นพักๆ นานครั้งละประมาณครึ่งถึงหนึ่งนาที แล้วคลายตัวได้เอง

         อย่างไรก็ตาม อาการดังที่กล่าวมา ไม่จำเพาะต่อโรคใดโรคหนึ่ง ผู้ป่วยจำเป็นต้องได้รับการตรวจเพิ่มเติม เพื่อให้ได้การวินิจฉัยที่ถูกต้องและชัดเจน

การตรวจเพิ่มเติม
        - ภาพเอกซเรย์คอมพิวเตอร์มักจะให้ภาพที่ไม่ละเอียดมากพอต่อการวินิจฉัยโรค
        - ภาพคลื่นแม่เหล็กหรือภาพเอ็มอาร์ไอ (magnetic resonance imaging หรือ MRI) ส่วนที่มีอาการ เช่น ไขสันหลัง เส้นประสาทตาและสมอง
        - การตรวจจอประสาทตาโดยใช้เครื่องมือพิเศษ ได้แก่ การตรวจการนำกระแสประสาทตาและการตรวจความหนาจอประสาทตา
        - การตรวจเลือด ช่วยในการวินิจฉัยแยกโรคและวางแผนการรักษา
        - การตรวจน้ำไขสันหลัง ช่วยการวินิจฉัยแยกโรค โดยในโรคเอ็มเอสจะพบว่ามีเม็ดเลือดขาวสูงกว่าปกติได้ และตรวจพบโปรตีนที่บ่งชี้การอักเสบของระบบประสาทได้

การรักษา
          การรักษาประกอบด้วย การรักษาจำเพาะและการรักษาอาการต่างๆของโรค
          1. การรักษาจำเพาะ แบ่งเป็น 2 ระยะ ได้แก่
                   - ระยะอาการกำเริบเฉียบพลัน การรักษาหลักในปัจจุบัน คือ การฉีดยาสเตียรอยด์ทางหลอดเลือด 3-7 วัน ขึ้นกับอาการของผู้ป่วยและรับประทานยาสเตียรอยด์ต่อหลังจากยาฉีด เป็นระยะเวลาไม่เกิน 1-2 สัปดาห์  
                  - การรักษาระยะยาว เนื่องจากธรรมชาติของโรคมีการกำเริบเป็นระยะได้ จึงจำเป็นต้องมียาเพื่อป้องกันการกลับเป็นซ้ำ ซึ่งมีหลายชนิด ในประเทศไทย (พ.ศ.2562) มีทั้งชนิดยาฉีดและยากิน (กล่าวถึงในตอนที่ 2)  กรณีที่การตอบสนองต่อยาไม่ค่อยดีหรือโรคเป็นรุนแรง สามารถเลือกใช้ยาชนิดอื่นที่มีผลป้องกันการกำเริบได้ แต่มีผลข้างเคียงมากกว่ายาข้างต้น ยาทุกชนิดที่ได้กล่าว เป็นยาที่มีประสิทธิภาพและผลข้างเคียง จึงต้องอยู่ในความดูแลของแพทย์อย่างเคร่งครัด
            2. การรักษาอาการต่างๆของโรค ได้แก่
                  - อาการเกร็งของแขนขา มีสองลักษณะคือ อาการเกร็งระยะสั้น นานเป็นวินาทีถึงนาที มักตอบสนองต่อยากันชักบางชนิด และอาการเกร็งต่อเนื่อง ผู้ป่วยมักจะมีอาการกล้ามเนื้อเกร็งตลอดเวลา รักษาโดยการกายภาพบำบัด ฉีดยาลดเกร็งหรือกินยาคลายกล้ามเนื้อ
                  - อาการปวด ผู้ป่วยบางรายมีอาการปวดจากระบบประสาทส่วนกลาง สามารถใช้ยาควบคุมอาการปวดได้ ซึ่งมียาหลายชนิด แพทย์จะพิจารณาตามอาการ
                  - อาการเดินเซ เวียนศีรษะ รักษาโดยยากิน การทำกายภาพบำบัด

การดำเนินโรค
        ธรรมชาติของโรคเอ็มเอส มักมีการกำเริบเป็นพักๆ โดยอาการอาจเป็นรูปแบบเดิมหรือเกิดอาการใหม่ ที่แตกต่างจากลักษณะเดิมได้ ซึ่งเกิดจากรอยโรคที่ตำแหน่งใหม่ การกำเริบมักเกิดในช่วงปีแรกๆของโรค เฉลี่ยกำเริบประมาณปีละครั้งหรือสองปีต่อครั้ง เมื่อเป็นมานานอาการกำเริบมักจะเป็นห่างขึ้น  ในแต่ละครั้งที่โรคกำเริบ อาการมักจะดีขึ้นได้เองหรือดีขึ้นจากยาสเตียรอยด์ อาการจะค่อยๆดีขึ้นในเวลาเป็นสัปดาห์ถึงเป็นเดือน

        ผู้ป่วยส่วนหนึ่งสามารถฟื้นตัวจนหายกลับเป็นปกติ  บางรายฟื้นตัวดีขึ้นเพียงบางส่วน ไม่หายกลับเป็นปกติ ทำให้เกิดความทุพพลภาพขึ้น  เมื่อมีการกำเริบของโรคในแต่ละครั้งแล้วไม่สามารถฟื้นตัวได้เท่าปกติ  อาจจะเพิ่มความทุพพลภาพแก่ผู้ป่วยมากขึ้นเรื่อยๆได้  เมื่อเวลาผ่านไป ความผิดปกติทางระบบประสาทของผู้ป่วยบางรายจะค่อยๆสะสมมากขึ้น ผู้ป่วยส่วนหนึ่งมีอาการเลวลงอย่างต่อเนื่อง ไม่มีช่วงที่ดีขึ้นได้ ซึ่งพบเป็นส่วนน้อย

        โรงพยาบาลศิริราชมีคลินิกเฉพาะโรค คือ คลินิกโรคเอ็มเอส รักษาผู้ป่วยโรคปลอกประสาทอักเสบและมีงานวิจัยเกี่ยวกับโรคเอ็มเอสอย่างต่อเนื่อง

หนังสือแนะนำ

            หนังสือชื่อ “โรคมัลติเพิลสเคอโรสิส (โรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง) หรือโรคเอ็มเอส” ประพันธ์โดย พญ.สสิธร ศิริโทและรศ.พญ.นาราพร ประยูรวิวัฒน์ จำหน่ายที่ สำนักงานสาขาวิชาประสาทวิทยา ตึก 72 ปีชั้น 4 ตะวันออก เบอร์โทรศัพท์ 02-419-7107-2
 

-มีต่อตอนที่ 2-

http://www.si.mahidol.ac.th/sidoctor/e-pl/articledetail.asp?id=1233

เอกสารประกอบ

ดาวน์โหลด