โรควัวบ้า

โรควัวบ้า
(Bovine spongiform encephalitis; BSE)

Faculty of Medicine Siriraj Hospital
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล

           เมื่อประมาณเกือบ 20 ปีก่อนเริ่มมีการระบาดของโรควัวบ้าในประเทศอังกฤษ และตั้งแต่นั้นก็มีการระบาดของโรคนี้ในวัวในอังกฤษเรื่อยมา โรควัวบ้านั้นเป็นโรคที่ทำให้มีการพยาธิสภาพในระบบประสาททำให้เสียการควบคุมของกล้ามเนื้อและการทรงตัวและทำเสียชีวิตในที่สุด โรคนี้ติดต่อโดยการได้รับเนื้อเยื่อต่างๆโดยเฉพาะเนื้อเยื่อของระบบประสาทเช่นเนื้อสมองจากวัวที่เป็นโรค การแพร่ระบาดของโรคนี้นั้นก็เนื่องมาจากการนำซากที่เหลือจากการชำแหละเช่นกระดูกมาบดบ่นทำเป็นอาหารสัตว์ โรควัวบ้านี้เป็นโรคหนึ่งในกลุ่มโรคที่เรียกว่า transmissible spongiform encephalitis (TSE) ซึ่งพบในสัตว์หลายชนิดเช่นโรค scrapie ในแกะ และในคนเองก็มีโรคที่เรียกว่า Kuru ที่พบในปาปัวนิวกินี และโรค Creutzfeldt-Jacob disease (CJD) ที่พบได้ทั่วโลกรวมทั้งประเทศไทยแต่เป็นโรคที่พบได้ไม่บ่อย โรคนี้มักพบในคนค่อนข้างมีอายุคือประมาณ 50 ปีขึ้นไป โดยมีอาการหลงลืม มีพฤติกรรมผิดปกติ และมีความผิดปกติในการควบคุมการทรงตัวเช่นมีการเดินเซ การมองเห็นภาพผิดปกติไป เห็นภาพหลอน กล้ามเนื้อสั่นกระตุก เมื่อเป็นมากขึ้นจะควบคุมการทำงานของกล้ามเนื้อไม่ได้และเสียชีวิตในที่สุด ส่วนใหญ่แล้วผู้ป่วยจะเสียชีวิตภายใน 1 ปีหลังเริ่มมีอาการ การติดต่อของโรค CJD มาจาการได้รับเชื้อที่ปนเปื้อนมาจากเนื้อเยื่อสมองของผู้ป่วยป่วย เช่นเคยมีรายงานการติดเชื้อจากการปลูกถ่ายกระจกตา การได้รับฮอร์โมนที่สกัดจากต่อมไต้สมองของคนที่เสียชีวิตแล้ว เป็นต้น โรคในกลุ่มนี้มีระยะฟักตัวยาวนานนับสิบปี จึงเป็นการยากที่จะทราบที่มาของการติดเชื้อ สาเหตุของโรคกลุ่ม TSE นี้เป็นเชื้อที่เราเรียกว่า Prion ซึ่งเป็นเชื้อชนิดใหม่และไม่ใช่ไวรัส เชื้อกลุ่มนี้มีลักษณะที่น่าสนใจคือมีส่วนประกอบเป็นโปรตีนล้วนๆโดยไม่มีกรดนิวคลิอิคเป็นส่วนประกอบซึ่งช่วยทำให้เชื้อมีความคงทนต่อความร้อนและสารเคมีมาก 

             โดยทั่วไปโรคในกลุ่ม TSE นั้นสามารถติดต่อข้ามชนิดของสัตว์ได้เช่นมีการศึกษาการติดเชื้อโดยใช้หนูทดลองแต่การติดเชื้อข้ามชนิดของสัตว์นี้เดิมเชื่อกันว่าจะเกิดขึ้นได้ยากกว่าการติดเชื้อระหว่างสัตว์ชนิดเดียวกัน เมื่อเริ่มแรกนั้นเราไม่ทราบว่าโรควัวบ้าสามารถติดต่อมายังคนได้หรือไม่ แต่ก็ได้มีการเฝ้าสำรวจโรค CJD อยู่ตลอดเวลาในอังกฤษ หลังจากมีการระบาดของ BSE และในปี 1996 ก็มีรายงานการพบโรค CJD ที่มีลักษณะต่างไปจากเดิมคือพบในผู้ป่วยที่มีอายุน้อยคือในกลุ่มวัยรุ่นถึงวัยหนุ่มสาวแทนที่จะเป็นผู้สูงอายุอย่าง CJD ที่พบแต่เดิม ได้มีการเรียกโรคนี้ว่า variant CJD (vCJD) ตั้งแต่ปี 1996 เป็นต้นมาก็พบโรค vCJD เพิ่มขึ้นเรื่อยๆในประเทศอังกฤษ การศึกษาต่อมาในสัตว์ทดลองพบว่าเชื้อโรค vCJD นั้นมีลักษณะเหมือนกันกับเชื้อโรค BSE ในวัว

           ปัจจุบันจึงเชื่อว่า VCJD นั้นเกิดจากการติดเชื้อ BSE จากวัวมายังคนจากการบริโภคผลิตภัณฑ์จากวัว ดังนั้นจึงมีความวิตกกังวลกันทั่วโลกในแง่ความปลอดภัยในการบริโภคเนื้อวัว และประเทศไทยได้ห้ามการนำเข้าผลิตภัณฑ์จากวัวจากยุโรป ในประเทศไทยไม่เคยมีรายงานของโรค BSE และ vCJD แต่มีรายงานของโรค CJD บ้างซึ่งพบได้น้อยมากแต่ก็พบได้เป็นปกติทั่วโลกและเป็นการติดเชื้อจากคนไปยังคนไม่เกี่ยวข้องกับการบริโภคเนื้อวัวแต่อย่างใด