การศึกษาสถานการณ์ระบบการดูแลผู้สูงอายุภาวะสมองเสื่อมเพื่อจัดทำข้อเสนอแนะต่อแผนการพัฒนาระบบบริการที่เหมาะสมสำหรับผู้สูงอายุในประเทศไทย
ที่มา: ประเทศไทยมีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปจำนวน 12.6 ล้านคน หรือคิดเป็นร้อยละ 19 ของประชากรทั้งประเทศ โดยในจำนวนนี้ ร้อยละ 80 อยู่ภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สิทธิบัตรทอง) ทั้งนี้ ประเทศไทยมีแนวโน้มจะเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุระดับสุดยอด (super-aged society) ภายในปี พ.ศ. 2574 ซึ่งจะส่งผลให้จำนวนผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยจากรายงานสถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2564 พบว่ามีผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมประมาณ 6.8 แสนคน ภาวะสมองเสื่อมส่งผลกระทบต่อทั้งคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยและครอบครัว ตลอดจนภาระทางเศรษฐกิจ เช่น การลาออกจากงานของผู้ป่วยหรือผู้ดูแล ความจำเป็นต้องมีการดูแลในชีวิตประจำวันอย่างใกล้ชิด และค่าใช้จ่ายในการดูแลด้านต่างๆ ตลอดจนถึงการปรับปรุงสภาพแวดล้อมให้ปลอดภัย อย่างไรก็ตาม ระบบบริการในประเทศไทยยังคงมีข้อจำกัดหลายด้าน เช่น การขาดแคลนบุคลากรเฉพาะทาง ความรู้และทักษะเกี่ยวกับภาวะสมองเสื่อมของบุคลากรสาธารณสุขในทุกระดับที่ยังไม่เพียงพอ รวมถึงบริการดูแลผู้สูงอายุภาวะสมองเสื่อมที่ยังไม่ครอบคลุมทั่วประเทศ
การตรวจพบภาวะสมองเสื่อมตั้งแต่ระยะเริ่มต้น โดยเฉพาะในระยะที่มีความรู้คิดบกพร่องเล็กน้อย (mild cognitive impairment: MCI) หรือในระยะแรกของโรค มีความสำคัญ เนื่องจากหากสามารถวินิจฉัยได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น มีโอกาสช่วยให้ผู้ป่วยได้รับการรักษาที่เหมาะสม อาจช่วยชะลอการดำเนินของโรค หรือในบางกรณีอาจทำให้ความรู้คิดของผู้ป่วยดีขึ้น โดยสิ่งที่สำคัญ คือ จะสามารถลดผลกระทบเชิงลบต่อคุณภาพชีวิตของผู้ดูแล ลดภาระค่าใช้จ่ายด้านต่างๆ ซึ่งจะส่งผลช่วยลดผลกระทบทางเศรษฐศาสตร์ในภาพรวมของการดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อมและการดูแลผู้มีภาวะพึ่งพิง
ปัจจุบันประเทศไทยยังไม่มีระบบบริการดูแลผู้สูงอายุภาวะสมองเสื่อมที่มีความชัดเจนในระดับประเทศ แต่ได้มีการพัฒนารูปแบบการดูแลต้นแบบในบางพื้นที่แล้ว ในขณะเดียวกัน ประเทศในภูมิภาคอื่นของโลก เช่น ญี่ปุ่นและประเทศในยุโรป ได้มีการดำเนินนโยบายพัฒนาระบบการดูแลแบบบูรณาการที่มีความครอบคลุมและเหมาะสมกับบริบทของตนเอง ดังนั้น การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์สถานการณ์ของประเทศไทยร่วมกับการศึกษาแนวทางต้นแบบจากต่างประเทศ เพื่อนำมาวิเคราะห์จุดที่ควรพัฒนา (gap analysis) และเสนอแนวทางพัฒนาระบบบริการที่เหมาะสม ซึ่งจะเป็นรากฐานสำคัญในการยกระดับการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมในประเทศไทย
โดย
หน่วยวิจัยเพื่อขับเคลื่อนนโยบายสุขภาพ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
ภาควิชาอายุรศาสตร คณะแพทยศาสตร มหาวิทยาลัยเชียงใหม
ภาควิชาอายุรศาสตร คณะแพทยศาสตรโรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล
กรมการแพทย กระทรวงสาธารณสุข
สถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข
สถาบันเวชศาสตร์สมเด็จพระสังฆราชญาณสังวรเพื่อผู้สูงอายุ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข