Human-Computer Interaction

ปฏิสัมพันธ์ระหว่างคอมพิวเตอร์กับผู้ใช้

คำจำกัดความ
  Human-computer interaction (HCI) เป็นแขนงที่มุ่งความสนใจในเรื่องทำอย่างไรให้คอมพิวเตอร์ง่ายและเหมาะสมกับผู้ใช้งาน (user) มีผู้ใช้คำว่า Computer-Human Interaction (CHI) ซึ่งมีความหมายเช่นเดียวกันกับ HCI ในภาษาไทยอาจแปลได้ว่า "ปฏิสัมพันธ์ระหว่างคอมพิวเตอร์กับผู้ใช้". แขนงนี้มีรากฐานมาจากศาสตร์หลายด้านโดยเฉพาะจากสาขามนุษยปัจจัย (Human Factors หรือ Ergonomics) ส่วนด้านอื่นๆ ได้แก่ จิตวิทยา, มานุษยวิทยา, สรีรศาสตร์, สังคมศาสตร์, วิศวะกรรมศาสตร์, คอมพิวเตอร์ และบริหารจัดการ เป็นต้น. นอกจากนี้ยังมีสาขาอีกอันหนึ่งที่มีความสัมพันธ์กับ HCI เป็นอย่างมาก คือ Computer Supported Collaborative Work (CSCW) ซึ่งสนใจในปฏิสัมพันธ์ระหว่างคอมพิวเตอร์กับผู้ใช้ในบริบทของกลุ่มผู้ใช้ ระะบบคอมพิวเตอร์ในกลุ่มนี้เรียกว่า Groupware.   การศึกษาความเหมาะสมของระบบคอมพิวเตอร์ต่อผู้ใช้เรียกว่า "การศึกษาความสามารถใช้งานได้" (Usability Study) คำว่า usability เป็นคำที่นำมาจากวิศวะกรรมสาขามนุษยปัจจัยที่ทำการศึกษาสิ่งประดิษฐ์เพื่อผู้ใช้งาน เช่น ด้ามค้อน, คันท้ายเรือ, หน้าปัดเครื่องเสียง, และแผงควบคุมไฟจราจร เป็นต้น.

บทนำ
  ในระยะเริ่มแรกคอมพิวเตอร์มีราคาแพงมากและผู้ใช้ต้องได้รับการศึกษาคอมพิวเตอร์มาโคยตรง ดังตัวอย่างในองค์กรขนาดใหญ๋ที่มีแผนกประมวลผลข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์. (Electronic Data Processing, EDP) ซึ่งต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นแผนกระบบสารสนเทศเพื่อการบริหารจัดการ (Management Information System, MIS)   ส่วนผู้ใช้อื่นๆที่ต้องการผลลัพธ์ของการประมวลผล เช่น รายงานต่างๆ เป็นต้น ต้องมายื่นคำร้องกับเจ้าหน้าที่ EDP แล้วกลับมารับผลภายหลัง.   เทคโนโลยีคอมพิวเตอร์ได้วิวัฒนาการไปอย่างรวดเร็ว เครื่องคอมพิวเตอร์มีลดขนาดลงและความเร็วสูงขึ้น. ซึ่งส่งผลให้ระบบปฏิบัติการ (operating system) สำหรับคอมพิวเตอร์ได้พัฒนาไปอย่างมากเช่นกัน ระบบปฏิบัติการสมัยใหม่มีลักษณะแบบ ส่วนต่อประสานกราฟิกกับผู้ใช้ (Graphical User Interface, GUI) ซึ่งช่วยให้โปรแกรมคอมพิวเตอร์ต่างๆมีความง่ายในการใช้ ตัวอย่างเช่น Microsoft Windows และ Macintosh, เป็นต้น.   ราคาเครื่องคอมพิวเตอร์ได้ถูกลงอย่างมากทำให้เครื่องคอมพิวเตอร์ส่วนบุคคล (Personal Computer, PC) มีอยู่ทุกหนทุกแห่งกลายเป็นเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน งานประจำวันหลายอย่างเปลี่ยนมาอาศัยคอมพิวเตอร์โดยเฉพาะการทำเอกสารและการสืบค้นข้อมูล. ด้วยเหตุนี้ผู้ใช้คอมพิวเตอร์จึงมิใช่เจ้าหน้าที่ด้านนี้โดยตรงแต่เป็นบุคคลทั่วไป.
  คอมพิวเตอร์มีประโยชน์ในหลายด้านทั้งด้านการทำงาน การเรียน และการบันเทิง. โปรแกรมคอมพิวเตอร์มีให้เลือกมากมาย แต่ละอันมีลักษณะส่วนต่อประสานกับผู้ใช้ (user interface) และวิธีใช้งานที่แตกต่างกัน. โปรแกรมบางอันใช้ง่ายบางอันใช้ยากหรือต้องใช้เวลาเรียนรู้นาน. ในยุคอินเตอร์เน็ตนี้เว็ปไซต์มีลักษณะหลากหลาย บางไซต์เน้นความสวยงาม บางไซต์เน้นความเรียบง่ายทั้งนี้ขึ้นต่อการใช้งานและลักษณะของผู้ใช้ ปัญหาของการ "หลงทาง" ในขณะที่เข้าชมเว็ปไซต์เป็นสิ่งที่ผู้ใช้ไม่ปราถนา. นอกจากนี้อุปกรณ์ประกอบคอมพิวเตอร์หลายอย่างมีผลกระทบโดยตรงกับผู้ใช้ ได้แก่ จอภาพ เมาส์ แป้นพิมพ์ เครื่องพิมพิ์ และไมค์โครโฟน เป็นต้น การอ่านบทความบนจอคอมพิวเตอร์มีความแตกต่างกันกับการอ่านวารสารเล่มจริง การใช้เมาส์วาดรูปมีข้อจำกัด การใช้เสียงควบคุมคอมพิวเตอร์อาจดีกว่าการพิมพ์ในบางกรณี.
  สิ่งต่างที่กล่าวข้างต้นเป็นประเด็นที่ต้องคำนึงถึงในการออกแบบและการใช้งานโปรแกรมคอมพิวเตอร์นอกเหนือจากทางด้านเทคนิค. องค์ความรู้ด้าน HCI เชื่อมองค์ความรู้ในด้านคุณลักษณะและข้อจำกัดของมนุษย์กับคอมพิวเตอร์เข้าด้วยกัน. ประสิทธิภาพในการใช้งานและความผิดพลาดในการทำงานด้วยคอมพิวเตอร์เป็นเรื่องที่สำคัญ การทำงานด้วยคอมพิวเตอร์ต้องอาศัยกระบวนการทางสมอง (cognitive process) ของผู้ใช้ ซึ่งสรุปได้เป็น การรับรู้ คิด ตัดสินใจ และสั่งงาน. ปฏิสัมพันธ์ระหว่างคอมพิวเตอร์และผู้ใช้ที่ดีควรลดความลำบากในระดับของกระบวนการทางสมองของผู้ใช้.

ทรัพยากรสารสนเทศ
Human-Computer Interaction & Usability Engineering

Computer Supported Collaborative Work

Human Factors in System Design
แก้ไขปรับปรุงเมื่อ 29 สิงหาคม 2545